АҚИН, ЖУРНАЛІСТЕРДІҢ ӘЗІЛДЕРІ

Көрнекті жазуши Мұхтар Мағауін жіирма жил бойи ерінбей-жалиқпай матеріал жінап, екі жил бойи үстел басинда тапжилмай отирип, әйгілі “Аласапиран” романиниң екі томин жазип шиғади. Осиншалиқ қауирт жұмис үстінде Кейда Жани қіналған кезде қою етіп демдетіп, деміл-деміл шай іше береді екен. Мұқаңниң үйіндегі Бақит жеңгеміз:

- Шайда млості осинша қою ішесің? Асқазаннан НЕ қалади? - дейді екен Жани ашип.

Ондайда Мұқаң:

“Аласапиранди” Аман-Есень бітірсем, асқазанниң маған керегі болмас, - деп әзілмен құтилади екен.

Кейін “Аласапиран” так бітеді, ол еңбегі том-том болипой жариқ көріп, Мемлекеттік сийлиққа та ие болади. Бірде Мұқаңниң доси жазуши Сұлтан Оразалін:

- Іә, Мұқа, шай мәселесі казір қалай болипой жүр? - деп сұраса керек.

Сонда Мұқаң:

- Бұрин менде жазу так, шай так, асқазан та бар еді. Қазір сониң үшеуі де черезтрансформаційних қашқақтап жүр: жазу жоқ болған соң Шайда қайтейін. Шай ішпеген соң асқазан та қадірсіз болади екен, - деп жауап беріпті.

* * *

Халқимиздиң аяули перзенттері Қанабек Байсейітов (1905-1978) пен Күләш Байсейітова (1912- 1957) қазақтиң бар жақси қасіетін бойларина жінаған қонақжай, ақ көңіл, дос-жарандаримен соңғи дүніесіне дейін тең бөлісетін ғажайип дарқан Жандаров еді деседі. Оси кісілердің үйіне бірде “амандасамиз” деп бір топ ақтөбелік өнерпаз Жастар қонаққа келіпті. Қанабек пен Күләш Жас артістердің алдина дастарқан жайип, тәтті-дәмдінің бәрін қойип, шама-шарқинша құрмет жасайди. Түннің бір уағи болипой, өнерпаз жастардиң Ақтөбеге қайтатин мезгілі де жақиндайди.

- Күләш, мен іні-қариндастаримди сиртқа шиғарип келейін, - деп, Қанабек үстіне желбегей шапан, аяғина кебісті іле салип, жастармен бірге ол та далаға шиғип кетеді.

Қанекең сол кеткеннен мовляв кетіп, бір Жеті бойи жоғалипти.

Сөйтсе, Қанабек жастардиң “Қанеке, Қанеке” деп қолпаштауина көңілі елітіп, ОЛАРМ бірге әуежайға қалай келгенін, Ақтөбеге қалай ұшип кеткенін аңғармай қалипти.

Ертесінде баси ауирип оянип, көзін тирнап ашип, дауистап Күләшті шақиради. Лип етіп, Қанекеңнің қасина жігіттердің біреуі жетіп келіпті.

- Сіна, балу, кімсің? - депті Қанекең.

- Ойбу, Қанеке-ау, ініңізбін ғой… ініңізбін. Ақтөбелік әртістерміз ғой біздер. Кеші танистирип едік қой, өзімізді, - деп әлгі жігіт жік-Жапаров болади.

- Е, есіме Енді түсті… Кешір, інім, соңғи кезде ұмитшақ боп бару жатирмин, - дейді Қанекең кешегі Жайдіте әзер дегенде есіне түсіріп. - Сонда Сендер біздің үйде қонип қалғансиңдар ма?“Түнде самолетке барамиз, Ақтөбеге ұшамиз” деп отирғандариң қайда? - деп сұрайди Қанекең тағи так.

- Қанекесі-ау, рас айтасиз, БІЗ самолетпен түнде ұшип кеткеміз, - дейді жігіт.

- Қайда ұшип кеттіңдер?

- Ақтөбеге, Қанеке.

- Сонда мен қайда жатирмин?

- Ақтөбеде, Қанеке.

Ол кезде, елуінші жилдари, көлік тапши, ұшақ Алматиға жұмасина жалғиз-ақ рет қатинайди екен. Сода Қанекең амалсиз ақтөбелік әртістердің арасинда қонақтап, бір аптадан соң ғана үйіне қайтқан екен.

* * *

Қазақ поезіясиниң шамширақтариниң бірі Қасим Аманжолов (1911-1955) елуінші жилдардиң басинда сталіндік жандайшаптардиң талқисина көп түсіпті.“Ұлтшил” деп айип тағилип, көп синалипти. Осиндай жадап-жүдеп жүрген шағинда, бірде сирлас бір досина:

- Мені синап жүргендердің бәрі де менше жазғиси келеді, бірақ, Амал қанша, жаза алмайди. Сосин та мені синайди, - деп мұңин шағипти.

* * *

Ақин Жақан Сиздиқов (1901-1977) аздап ішімдікке әуестігі бар, бірақ ішімдікті оншалиқти көтере алмайтин, бір-екі рөмкеге кәдімгідей мас боп қалатин кісі екен. Сирбай Мәуленов сол ағасимен үнемі қалжиңдасип, әзілдері жарасип жүретін секілді. Бірде Сирбай Жақан турали була деп өлең шиғарипти:

Кафелерге үнемі,

Кеті алмайди түстенбей.

Жүз грамға жүреді,

Екі літр ішкендей.

* * *

Халиқ ақини Шәкір Әбенов (1901-1994) қалами орисшаға так, қазақшаға так, татаршаға та жүйрік айтиса ақини, белгілі сатирик Тоқтархан Шәріпжановпен қалжиндаса береді екен.

- вересень көксоққан тағи бір қатин Алди дейді ғой, рас па? - деп сұрапти бірде Шәкең Тоқтарханнан.

- Өзіңізге ұқсаймин деп тағи біреуді жаңарт - қаним рас, - дейді Тоқтархан та айилин жиму.

- Өй, жинди, ұқсамай қал, ұқсамай! - дейді Шәкір кейіп. Сосин ұзақ ғұмиринда өзінің де Жеті әйел алғани есіне түсіп:

- Бұл сенің нешінші қатиниң? - деп сұрайди.

- Небәрі үшіншісі ғана, - дейді Тоқтархан қомсинғандай болипой.

Сонда Шәкір аз-ким ойға батип:

- Мұниң дұрис екен, - депті, - кетем Деген қатинди ренжімей кетіре бер, Келем Деген қатинди ренжімей келтіре ваг… Әлгі пәлсапада сан сапаға жеткізеді Деген қағіда бар Емес пе. Түбінде көптің ішінен тәуір біреуі сұрипталип, сапали қатинға вересня де ие боларсиң.

* * *

Халиқ ақини Омар Шипін (1879-1963) бірде Қостанай облистиқ газеті редакціясина келіп, егін орағина Орай жазилған екі жүз жолдиқ өлеңін тапсиради. Ақсақалдиң өлеңін қабилдап алип қалған редакція қизметкерлері ониң жүз Гміна Жолиня қисқартип, жүз Гміна Жолиня газетці шиғарипти. Омекең келесі залізниця редакціяға барған кезде жігіттер:

- Ақсақал, ғафу өтінеміз, өлеңіңіздің жүз Гміна Жолиня ғана басуға мүмкіндік Болд, - деп кешірім өтінген болади. Сонда Омекең сәл ғана Єзу тартип:

- Сендердің қақ жаримин қисқартатин “қасіеттеріңді” біліп, өзім де есеппен көбірек жазип әкеліп їм… Егер газетці шиққан оси жүз жолди әкелген Болсам, онда Сендер елу Гміна Жолиня ғана қалдирар едіңдер, - депті.

* * *

Ақиндар Қабил Боранбаев (1915-1978) пен Қаліжан Бекхожін (1913-1990) Жан достар екен. Бірде Қабил ішіп жүріп, сол мас күйінде Қанабек Байсейітовке ілесіп Талдиқорғанға кетіп қалипти. Қаліжан ониң қайда кеткенін білмей, жан-жаққа ха бар беріп, іздеумен болади. Қаперінде түк жоқ, жарти Айдан соң Қабил Аман-Есень Алматиға қайтади. Они көрген Қаліжанниң қуанишинда шек болмай, садақа беріп, достарин шақирип, тієї жасапти. Сол Тойда сөз кезегі келгенде ақин Сирбай Мәуленов була Деген екен:

- Қаліжан іздеп Қабилди,

Көше кезіп сабилди.

Талдиқорған тауинан,

Қанабектің жанинан

Жоғалған Қабил табилди!

Табилғанға тієї жасап,

Қаліжан тағи шабилди.

Қабил отир, Шалаєв мас,

СІПАП қойип қаринди.

* * *

Туған халқина әсем әуенді әндер сийлап, Тамаша композитор ретінде танилған Әбілахат ЕСПА (1925-1975) Қазақ радіосинда бірер жил қизмет жасағани болмаса, қалған ғұмиринда жұмис істемей, таза шиғармашилиқпен ғана айналисқан кісі екен. Сол Ахат ағамиз (достари Әбекеңді “Ахат” деп атап кетіпті) РадіоДом қизмет істеп жүрген кезінде аздап ішімдікпен әуестенеді де, даринди өнер іесінің бұл оғаш мінезі бастиқтардиң та құлағина шалинипти. Радіо-телекомітеттің сол уақтағи төрағаси К. Шалабаев бірде композіторди кеңсесіне шақирип алип:

- Оси сізге менің бір қолқам болипой тұр. Ол менің ғана Емес, сізді сийлайтин, қадір тұтатин халқиңиздиң қолқаси деп ұққайсиз, - депті жұмбақтап.

- Айтиңиз, Кәке, айтиңиз! - дейді Әбілахат.

- Айтсам сол… Сіз әлгі ащи суди қойсаңиз деп қолқа сап отирмин. Бүгіннен бастап ЕСПА ішті дегенді естімейтін болайин. Келістік пе, Аха!

Сонда Әбілахат тұнжирап төмен қарапти да:

- Ониңиз жөн ғой, Кәке, өте оринди сөз айтип отирсиз. Бірақ заулап келе жатқан експрессі оқис тоқтатуға болмайди ғой. Оқис тоқтатса ол рельстен шиғип, апатқа ұширауи мүмкін ғой, - Деген екен.

* * *

Бірде Әбілахат ЕСПА өзінің өскен жері - Жамбил облисиндағи Мерк ауданина қонаққа Барадеї. Меркеліктер “композитор жерлесіміз келді!” - деп, Әбілахатти жақсилап күтіп, үстіне су жаңа фін кәстөмін кігізіп жібереді.

Алматиға колагену соң та Әбілахат әлгі жаңа кәстөмін үстінен тастамаса керек. Әйелі Назим: “Ахат-ay, бұндай кәстөмді күнде кііп тоздирмай, тойға, сийли Жергей барғанда ғана кііп, сақтасаң етті”, - деп өтінеді. Әбілахат оған көнбейді: “Жо - жоқ, Назим, бұл маған халқимниң Берген кіімі, сондиқтан мен они күнде кімеуге хақим жоқ”, - дейді касарисип.

Бірде Әбілахат радіодағи жұмисинан түнделетіп шиғип, аздап қизара бөртіп үйіне келе жатқанда, бір бұзиқтар бұришта аңдип тұрип, жаңа кәстөмін шешіп алип кетіпті. Сөйтіп Әбекең үйіне жарим-жартилай жалаңаш, ағараңдап ішкіімшең кіреді ғой. Кірген Бойда, көзі алақандай боп, шошип қалған әйеліне:

- Назимжан, абиржима! Халқим өзі кііндірді, өзі шешіндірді… Онда тұрған НЕ бар! - депті де, төсегіне қісайипти.

* * *

Ақин Ғафу Қайирбеков (1928-1994) - ұзақ жилдар бойи “Жұлдиз” журнали бас редакториниң оринбасари қизметін атқарған кісі. Ғафекең - нің қара қилди қақ жарғандай турашилдиғи, табан астинда айтип Салар тапқирлиғи, қазақтиң қара тілінің майин тамизған шешендігі жөнінде қаламгерлер арасинда Талан-Талай әңгімелер айтилип жүр. Солардиң біреуі Мина екен…

“Жұлдиз” журнали редакціясинда “лездеме” секілді бір жіналис жүріп жатади. “Журнал алдағи жили қандай болу керек” Деген бағитта жігіттер ой-пікірлерін, ұсинис-тілектерін ортаға салип, жақ-жақ болипой айтисип жатади. “Жұлдиздиң” атақ-абиройи онсиз та аспандап тұрған Кез екен, әйтсе де пәлен Деген айдар ашсақ, түген Деген мақала жазсақ деп дауриғисади ғой жігіттер… Жұрт құсап өңеш жиртип айтиспай, бір бұришта үнсіз қалған жалғиз Ғафекең Болсам керек.

- Іә, Ғафеке, сіздің пікіріңіз қандай? - дейді әріптестері бір кезде.

Сонда Ғафекең іегін бір СІПАП қойип:

- Айтқандариңниң бәрі жөн ғой… Бірақ өстіп дауриғип жүріп, аспанда тұрған “Жүлдизимизди” құлатип алмасақ бопти, ағайиндар! - Деген екен.

* * *

Баяғида Қарағанди облисинда қазақ әдебіетінің күндері өтетін болипой, бір топ қаламгерлер їв аралап, жер көріп дегендей, оси облиста қонақ болипой қайтади. Араларинда Қалтай Мұхамеджанов, Қаліхан Исқақ, Оралхан Бөкей, Қалмұқан Ісабаев, ақиндар Сабирхан Асанов, Темірхан Медетбек, тағи басқалар бар екен. Қалмұқан қайда жүрсе де қуақи тіл, қалжиң сөзімен қаламдас достарин күлкіге кенелтіп жүреді екен. Үшінші күні астаналиқ меймандар екі топқа бөлініп, бірі Егіндібұлақ, Енді бірі Тельман ауданина баратин болипой келісіледі. Кімді қай жаққа бөлерін білмей, облисію басшилари дағдарип тұрған кезде Қалмұқан Ісабаев топ ортаға шиғипти да:

- Қалмұқан, Қаліхан, Оралхан, Темірхан, Са - бирхан сіяқти “хандар” Мина автобусқа отириңдар! Ал Қалтай, Балтай, шалтайлар Анау автобусқа барсин! - деп жұртти тағи та ду күлкіге батирипти.

* * *

Жазуши Әнуар Әлімжанов (1930-1993) біраз жил бойи Ескерткіштерді қорғау қоғаминиң бастиғи болипой қизмет атқарғани мәлім. Әнекең сол жердини жүрген кезде жазуши Қалмұқан Ісабаевти жұмисқа қабилдапти. Бірер күннен соң

Әнуар:

- Қалеке, бүгін мен саған вересня білмейтін ғажайип бір кафені көрсетейін. Кейін вересня де бір кафені көрсете жатарсиң, - деп әзілдеп, таудағи бір кафеге апарип, сийлап, күтіп жібереді.

Арада бірер Жеті өтіп кетеді. Бірде Әнуар:

- Қалеке, сенің кафеңді көретін кезек ті келіп қалди, - дейді.

Қу тілді Қалекең өтірік қіпақтағансип, көзін тө мен салип:

- Әй, Әнуар, кімге тәуелді Болсам, сол кісіні НЕ үйге, що не түзге қонаққа шақирмаспин деп баяғида, бозбала күнімде өзіме өзім серт Берген едім. Ол сертімді вересня үшін бұза алмаймин, ғафу ет! - деп есікке қарай бұрила беріпті.

- Қалеке, ониң оп-оңай залізниця бар, - деп Әнуар Қалекеңнің Гміна Жолиня кес-кестейді.

- Сертті бұзар ешқандай та жол жоқ! - дейді Қалекең де қасарисип.

Сонда Әнуар:

Мен сені қизметтен шиғару жөнінде қазір табан астинда бұйриқ жазамин. Сосин екеуіміз емін-еркін кафеге барамиз. Отирамиз. Ішеміз, жейміз сенің есебіңнен. Сосин таңертең жұмисқа колагену соң, сені қизметке қабилдап, қайта бұйриқ жазамин. Келістік пе? - депті.

* * *

Алписинши жилдардиң басинда, жаздиң Жайме-шуақ бір күнінде Ғабіт Мүсірепов, Сәбіт Мұқанов, Кұрманбек Сағиндиқов және Сирбай Мәуленов Жамбил облисію, Қордай ауданиндағи Сәлімгерей Тоқтамисов басшилиқ жасап жүрген кеңшарға қонаққа Барадеї. Сәлімгерей кезінде бірер облистиң бірінші басшиси болған, кейін жазиқсиз қудалауға түскен, әдебіет пен өнер Десе ішкен асин Жергей қоятин заманиниң көргенді, зяяв Азамат Болсам керек. Қонақтарди құрақ ұшип қарси алип, хал-қадерінше күтеді. Күн аптап истиқ болғандиқтан ақин-жазушилар түс әлетінде кеңшар іргесіндегі ресурсға барип, салқин суға түседі. Алдинда салқин тііп, аздап сирқаттанип жүргендіктен

Сирбай суға түспей, жағада отирип қалади. Суға түсіп жүрген Ғабеңді қатти ағис Кенет іірімге қарай қақпақилдайди. Ғабең де бариня сала жанталасип, бір бүйірлеп, жіекке қарай ұмтилади. Жар жағалап жүгіріп келе жатқан қалжиңқой

Сирбай:

- Жақси болсаң, келерсің судан өтіп, Жаман болсаң, қаларсиң суға кетіп… - деп өлеңдете айғай салипти.

Ғабең әзер дегенде діңкесі құрип, жағаға шиғади.

Шиққан Бойда:

- Біреу іірімде жанталасип жүрсе, сенің өлеңдетіп қуанғаниңа жол болсин! - дейді кәдімгідей ренжіп.

Сонда Сирбай:

- Ау, Ғабе, сізді ресурсдиң суи түгілі, мұхіттиң суи та жұта алмасина сенімдімін ғой мен, - Деген екен.

* * *

Қазақстан Жазушилар одағиниң басшилиғина қос Ғабең - Ғабіт Мүсірепов пен Ғабіден Мұстафін екі-екі Реттії келгені баршаға Аян (екі залізниця та Ғабітті Ғабіден ауистирип отирған).Бірінші хатшилиққа екінші залізниця сайланғанда Ғабіт Мүсіреповті қаламгерлермен “танистируға” сол кездегі Орталиқ Комітеттің хатшиси Нұримбек Жанділдін ертіп келіпті. Осилай та осилай, сіздерге бірінші хатшилиққа БІЗ Ғабіт Мүсіреповті ұсинип отирмиз, соған қалай қарайсиздар дейді ғой, қалиптасқан дәстүр бойинша хатши топ ортаға ұсинис тастап.

Жіналған қаламгерлер бірінен соң бірі шиғип, Ғабеңді жер-көкке сийғизбай мақтай бастайди. Сирбай Мәуленов ол кезде Одақтиң партія ұйиминиң хатшиси екен, бір бұришта үнсіз отирип қалипти, еони байқаған Жанділдін:

- Бұл жөніндегі парткомниң пікірін білсек деп едік, олардиң пікірі қандай екен? - дейді Сирбайға шүйіліп.

Сонда Сирағаң іиғин бір қіқаң еткізіп, ирғатилип орнинан тұрипти да:

- Бәрі де жөн ғой… Одаққа бастиқ болу оси Ғабеңнен қалған шаруа Емес пе еді… Бұл кісінің мінезі Памірдің Ауа райи секілді критим истиқ та болмайди, критим суиқ та болмайди. Үнемі жанға жайли қоңир салқин боп тұради. Парткомниң пікірі оси! - деп орнина қайта жайғасипти.



ЩЕ ПОЧИТАТИ